حديث روز

تبليغات 468×60 شما در اين قسمت

ارسال شده در: چهارشنبه چهارم آبان 1390 - 18:21 - موضوع : - توسط : ابوالفضل حسن آبادي

اهمیت اطلاعاتی سفرنامه ها

یکی از مهمترین منابع اطلاعاتی تاریخی که می تواند مکمل خوبی برای شرح حوادث تاریخ باشد سفرنامه است.نگاهی به دوره های تاریخی نشان می دهد که دو دوره صفویه و قاجاریه از حیث تعداد سفرنامه و اعتبار آن ها در میان سائر دوره های تاریخی بی نظیر می باشد.نگاه کلی محققینی که در این زمینه تحقیق نموده اند چه در مورد سفرنامه های داخلی و چه خارجی نگرش کلی به موضوع و عدم جزیی نگری در آن می باشد به نحوی که امروزه علی رغم تعداد زیادی فارغ التحصیل دانشگاهی در زمینه تاریخ نمی توان کسی را سراغ گرفت که متخصص زمینه سفرنامه ها باشد.مثال کوچکی که در این زمینه می توان گفت در باره نام سفرنامه ها می باشد.بررسی خارجی هایی که در دوره قاجاریه به خراسان آمده اند نشان می دهد که از طیف گوناگون مانند طبیب،سفیر،نظامی،جاسوس و زمین شناس بوده اند آیا همه مطالبی که آن ها نوشته اند را می توان در ذیل سفرنامه دسته بندی نمود یا باید با نگاهی دیگر محتوای آن را بررسی نمود بهرحال خوب است تا علاقمندان تاریخ نگاهی نو به سفرنامه ها و ارزش اطلاعاتی آن ها داشته باشند خصوصا در خراسان دوره قاجاریه که از حیث اطلاعات تعداد سفرنامه و تنوع در این دوره در کشور بی نظیر می باشد.در این جا بررسی یکی از سفرنامه های خراسان (زادالمسافر)که در کتاب ماه اردی بهشت ب چاپ 90رسیده است تقدیم می گردد

                                                                           نقد و بررسی ظفرنامه عضدی

سفرنامه ها در زمره منابع باارزش محلی در هر دوره محسوب می گردند و کثرت سفرنامه های در یک دوره تاریخی ،باعث غنای تاریخ اجتماعی خواهد شد . تاريخ خراسان و خصوصاً مشهد در دوره قاجاریه یکی از غنی ترین دوره های تاریخی به لحاظ منابع سفرنامه ای به شمار می آید که متأسفانه کمتر به آن توجه شده است . مهمترین تحقیق در زمینه سفرنامه های خارجی درخراسان مقاله آقای محسنیان راد می باشد که آمار کاملی درباره خارجیانی که به خراسان سفر کرده اند آمده است . او تعداد 61 سفرنامه را در دوره قاجاریه لیست می کند که افراد مختلفی از زمین شناس گرفته تا جغرافی دان،نظامی ،نماینده دولت و سیاح را دربر می گیرد و هرکدام از آن ها با اهداف گوناگون واز دیدگاه خود به ویژگیهای خاصی از خراسان و مشهد پرداخته اند  . در مورد سفرنامه های داخلی غیر از کار بهروز طاهر نیا که کلیه سفرنامه داخلی و خارجی چاپ شده در مشهد را به صورت کلی لیست و قسمتهايي از اطلاعات را نيزآورده، تاليف ديگري وجود ندارد . و جا دارد تا پژوهشهای کاملتری بر روی آن صورت گیردچه در بعد معرفي كليه سفرنامه صورت گرفته به خراسان و چه در بعدترجمه و چاپ سفرنامه های ناشناخته در اين دوره. نکته ای که به عنوان تعريض درباب  بررسی سفرنامه ها بايد مورد توجه قرارگيرد اطلاق کلمه عام سفرنامه به یک سری نوشته هایی است که توسط افراد گوناگون با اهداف مختلف و با مدت ماندگاری متفاوت در محل، نوشته شده است و باید از دیدگاهی نو به دسته بندی اطلاعات موجود در اين زمينه پرداخت . کتاب که در اینجا مورد بررسی قرار خواهد گرفت ظفرنامه عضدی یا زادالمسافر اثر میرزا غلامحسین  خان افضل الملک کرمانی است که با مقدمه و تصحیح محمدرضا قصابیان در سال 1389در هزارجلد توسط انتشارات انصار و پيام دانشوردر مشهد به چاپ رسیده است . کتاب شامل یک مقدمه در 38 صفحه ،محتوای 314 صفحه و یک پیوست 90 صفحه ای می باشد. در مقدمه مصحح به زندگینامه افضل الملک ، آثار ، سبک نگارش مؤلف و ویژگیهای نسخه ، نسخه شناسی ، روش تصحیح پرداخته است . محتوای کتاب را به سه قسمت كلي می توان دسته بندی نمود :  1- حرکت از تهران تا رسیدن به مشهد        2- خاطرات مشهد          3- حرکت از مشهد تا رسیدن به تهران پیوست کتاب شاملا یک عکس ، 5 برگ تصویر از کتاب خطی ،انواع  فهرستها و فهرست منابع و مآخذ می باشد .انواع فهرستهاشامل فهرست آیات (363) ، فهرست احادیث و روایات و اقوال (365) فهرست کتابها (367) فهرست کسان (389) فهرست جایها (402) فهرست مشاغل مناصب ، القاب و عناوین (417) ، فهرست لغات ، واژه ها و اصطلاحات (423) ، فهرست موقوفات (427 ) ، فهرست اشعار فارسی (429) ، فهرست اشعار عربی (441) ، فهرست منابع و مآخذ (445) . درباره زندگینامه افضل الملک تا کنون کار مدون و کاملی غیر از مقدمه آقای قصابیان دراين كتاب و مقاله وی در کتاب ماه تاریخ و جغرافیا به نگارش درنیامده  وفقط اشارات مختصری خانم اتحادیه در مقدمه کتاب افضل التواریخ  ومصحح سفرنامه اصفهان آورده اند .نام اصلي كتاب زادالمسافر مي باشد كه دو بخش مستقل سحرسامري و سفرنامه ناصري وظفرنامه عضدي را داراست.نع در متن و نه مصحح  نياورده چرا اين دو موضوع مجزا با هم در يكجا گردآوري شده است.شايد به دليل همزماني انجام دو سفر و تنظيم همزمان هردوو با هم بوده باشد چه افضل الملك عادت داشته تا يادداشتهاي خود در سفر را در سالهاي بعد به نگارش درآورد. نگارش سفرنامه با قصد خود نویسنده بوده اما در زمان درميان گذاشتن قصد خود باعضدالدوله،وي درخواست نوشتن ظفرنامه می کند که افضل الملك آن را به ظفرنامه عضدی ملقب می کند . اما این که چرا عضالدوله درخواست نگارش ظفرنامه و نه سفرنامه را می نماید احتمالاً خواسته وي از افضل الملک درباره نگارش احوال وی و کارهایی که قرار است در خراسان انجام دهدبوده تا شرح خاطرات افضل الملك که با توجه به محتوای کتاب این امر محقق نشده و نویسنده آن چه دلش خواسته و مربوط به خودبوده راآورده و از عضدالدوله خيلي ياد نمي كند ( روزی مذکور شد که بنده در این حرکت سفرنامه ای خواهم نگاشت حضرت والا آقای عضدالدوله روحی فداه تفال نموده ، فرمودند باید این سفرظفرنامه بنویسی بدین مناسبت حقیر اسم این سفرنامه را به ظفرنامه عضدی موسوم ساختم ) بخش عمده ای از مقدمه مصحح کتاب اختصاص به زندگینامه افضل الملک کرمانی و آثار او دارد چنانچه از مقدمه 23 صفحه ای کتاب ،17 صفحه مربوط به زندگینامه افضل الملک می باشد ومي توان گفت مصحح به نوعی در مقدمه تحت الشعاع اهمیت شخصیت نویسنده و آثار او قرار گرفته به نحوی که کمتر به ارزش اطلاعات کتاب خصوصاً در زمینه تاریخ مشهد پرداخته است وچنانچه خواننده به تاریخ مشهد و وضعیت سفرنامه ها ومنابع محلی در این دوره اشراف نداشته نمی تواند نمي تواند به اهميت اطلاعات اين كتاب در دوره قاجاريه پي ببرد .با توجه به تحقيقات قبلي مصحح در درباره مشهدو تلاش وي براي تصحيح اين سفرنامه نمي توان اين موضوع را به كم اطلاعي ياكم كاري وي نسبت داد احتمال دارد با توجه به روشن بودن اين اهميت براي خودش سطح مخاطبان كتاب را تخصصي و محدودانگاشته است.  با توجه به اطلاعات مفصل راجع به زندگی نویسنده،مصحح درباره بینش و روش تاریخنگاری وی کمتر مطلب آورده وجا دارد تا تحقیق کاملتری صورت گیرد . با توجه به تنوع تألیفات نویسنده که از سفرنامه گرفته تا کتب تاریخی مانند افضل التواریخ را شامل می شود نمی توان بینش و روش جامعی را براي افضل الملك مد نظر قرار داد . در زمينه تاریخی چنانچه خانم اتحادیه در مقدمه افضل التواریخ آورده همراه با واقع بینی با کمی چاشنی تحلیل و فاقد سیاست اجتماعي بوده است  اما به نظر می رسید باید بینش و روش نگاشته های او را براساس شرایط نگارش و زمان آن جداگانه ارزیابی نمود . در مقدمه مفصل مصحح بر زندگینامه برخی ابهامات وجود دارد که شاید جای پاسخگویی به آن ها درمقدمه نبوده اما تلاش مصحح در تکمیل اطلاعات زندگینامه افضل الملک این توقع را بوجود می آورد که به این سؤالات نیز پاسخ مي داداز جمله برای حکومت افضل الملك در اردکان – چناران – خواف – تربت و ریاست دارالشفاء زمان دقیقی را ذکر نکرده است و گاهی نيز همخوانی زمانی بین مطالب وجود ندارد . چنانچه مصحح آورده که افضل الملک سفرنامه اصفهان را در سال  1308 و کتابچه تفضیل حالت دارالايمان قم را درسال1310 به نگارش در آورده در حالي كه همین زمان آمده که وی به عنوان ندیم باشی همراه رکن الدوله والی خراسان بين سالهاي1312 – 1307 در خراسان بوده است.البته امكان دارد برخی سفرنامه هاي او همزمان با زمان سفر وی به نگارش در نیامده و احتمالاً یادداشتهای خود را بعد تنظیم می نموده است . البته دراين باره اطلاعاتي در مقدمه نيامده است. در مورد دیگر افضل الملک با عنوان پیشکار مالیات قم وساوه 17 ماه در ملازمت رکن الدوله ثانی به قم رفته و در سال 1305 کتابچه تفضیل و حالات دارالايمان قم را تألیف و به دارالتألیف ناصری تقدیم داشته است . مصحح آورده که در سال 1310 کتابچه تفصیل و حالات دارالايمان قم را به نگارش در آورده که به چاپ رسیده اما مشخص نشده بین این دو کتابچه ارتباطی وجود داشته است . چنانچه مصحح مانند سالنامه نگارش آثار مؤلف درباره زندگی او نیز ترتیب سالي می آورده در فهم توضیحات مؤثرتر بوده است اگر قرار بود سالیابی برای وی تهیه شود به این صورت بوده است : تولد :1279 1) 1301 سفر به کربلا . سفرنامه کربلا را در همین زمان نوشت . 2) 5 شوال تا 16 ذی القعده 1301 مترجم شاه و سفر به کلاردشت ، هزار چم – کجور – نور – طالقان . سفرنامه سحر سامری سفرنامه ناصری 3) اواخر ذی الحجه 1301 تا 20 جمادی 1302 سفر به خراسان؛ سفرنامه عضدی 4) 1304 به همراه رکن ادوله ثانی به قم رفت . در سال 1305 کتابچه و تفصیل و حالات دارلاعیان قم را نوشت. 5) 1307 تا 1312 رفتن به خراسان به همراه رکن الدوله به عنوان ندیم باشی 6) 1314 مأمور ثبت فرمان دولتی و دستخط شاهانه برای تاریخ مظفری 7) 1316 گرفتن لقب افضل الملک ؛ نگارش کتاب افضل التواریخ 8) 1320 رفتن به خراسان به عنوان منشی علی نقی میرزا رکن الدوله 9) 1321 رفتن به کرمان ؛ نگارش دو سفرنامه کرمان و خراسان 10) 1321 رفتن به خراسان و سیستان به همراه رکن الدوله و انتساب به عنوان ریاست دارالنشاء 11) 1331-1332 معاونت حکومت مازندران ؛ سفرنامه مازندران رکن الاسفار 12) 1332 -1348   مکاتبات و یادداشتها  و دیوان المعی بررسی زندگینامه افضل الملک چند نکته بارز را نشان می دهد که کمتر در افراد دیگری می توان یافت : .1- در بین سفرنامه نویسان دوره قاجاریه او را باید یکی از پرکارترین آن ها دانست. 2- او یکی از جوان ترین سفرنامه نویسان دوره قاجاریه بوده است. 3- يكي از معدود افرادي بوده كه اكثر سفرهاي خود را به رشته تحريردرآورده است 4- در بین سفرنامه نویسان دوره قاجاریه بیشترین سمت و پست اداری را داشت و شروع نگارش او با پست های اداری بوده است . 5- تنها سفرنامه نویسی بوده که چهار بار به خراسان سفر کرده اما دو بار اقدام به نگارش سفرنامه نموده است . 6- بیشتر سفرنامه ها در قالب همراهی بزرگان به نگارش در آمده و در یک مورد خود به عنوان مسئول بوده و سفرنامه نوشته است . بررسی سیر نگارش کتابهای او نشان می دهد که نمی توان برای او خط مشی یا طرز تفکر خاصی در نگارش قائل شد او هرگاه دلش خواسته اقدام به نگارش نموده و هیچ گاه اسلوب خاصی در کلیت کارهای خود رعایت ننموده است سفراول افضل الملك با هدف خاصی انجام نشده و صرفاً با سفارش امین السلطان به همراه عضدالدوله  راهی مشهد شده است . محتوای کتاب شروع نگارش سفرنامه آخر ذی القعده 1301 از چشمه شاهی بوده است. نگارش کتاب سه قسمت کلی دارد : شروع سفر تا مشهد – مشهد و برگشت به تهران دو قسمت آمدن و برگشتن افضل الملک به مشهد از بافت یکدست و ساختار یکسانی برخوردار است اما قسمت عمده کتاب که در زمان اقامت او در مشهد نوشته شده را درواقع نمی توان يك سفرنامه كامل ناميد بلكه خاطرات بیشتر دلنوشته ها و بعضاً شرح گلایه های او است و هر سه قسمت از ارزشهای اطلاعاتی متفاوتی برخوردار است . قسمت اول کتاب : شروع سفر از آخر ذی قعده 1301 تا رسیدن به مشهد در 26 ذی حجه 1301       1- از تهران به سمنان  ( 53-47) 2- سمنان تا دامغان  (63-54) 3- دامغان تا شاهرود  (66-64 ) 4- شاهرود تا سبزوار  (78-67 ) 5- سبزوار تا نیشابور  (86-78 ) 6- نیشابور تا مشهد  (94 -87 ) در ذیل هر یک این شهرها منازل که در آن اتراق کرده و بازدید نموده اند نیز ذکر شده است از ویژگیهای این قسمت از کتاب : 1- ذکر تاریخ دقیق حرکت از مبدأ و رسیدن و زمان مقصد 2- ذکر فاصله دقیق بین منازل محل اتراق 3- ذکر اطلاعات ریز و جزئی مانند صاحبان قریه ها و تعداد خانوار حتی موقوفه بودن آن ( قریه امین آباد از آن امین السلطان و 60 خانوار دارد  یا نقی آباد وقف محمد ابراهیم خان وزیر نظام دایی امیرکبیر است  ويا اشرف آباد از املاک ملا علی کنی است(48) 4- آوردن اطلاعات جغرافیایی – اجتماعی – کشاورزی ، مکانی . افضل الملک گاهی در بین راه از عضدالملک جدا شده و به تحقیق و پژوهش پرداخته است .(50) 5- شرح حال رجال این دوره مانند میرزا اختر رئيس تلگرافخانه سمنان(54) 6- ذکر نام شعرا وشعر آن ها که در جای دیگر نیامده است (55). 7- شرح بازارها و مساجد و موارد ریز مربوط به آن ها مانند تعمیر آن ، چگونگی ساختن و چگونگی مرمت بنا ، علت نامگذاری(75) 8 – برخی اطلاعات پزشکی(75) اطلاعات آورده شده در مورد منازل مختلف یکسان نبوده و بنا به میزان اطلاعات در دسترس افضل الملک ، سلیقه وی متفاوت بوده چنانچه در مورد سبزوار در موردوضعيت فعلي شهر بیشتر صحبت کرده (85)و در مورد شهر نیشابور بیشتر از آن که به وضعیت فعلی شهر بپردازد از گذشته اطلاعات آورده است(89) 2) اقامت در مشهد مطالب افضل الملک در زمان ماندن او در مشهد از ساختار منسجم و محتوای مدون برخوردار نیست و بر اساس مساعد بودن حال ويا مشاغل وي متفاوت بوده است . نوشته هاي مربوط به مشهد را به علت عدم نظم خاص در ارائه مطالب می توان به مطالب شخصی وی و مطالب تاریخی مرتبط با مشهد تقسیم نمود.برخی مطالب در ابتدا براساس ترتیب ماه منظم شده اما به تدریج این نظم از بین می رود . مطالب کلاً به چند دسته می توان تقسیم بندی نمود: مطالب مربوط به آستان قدس 1- مطالب روضه خوانی در حرم    (99-98 ) 2- مراسم خلعت پوشی  (113 ) 3- انتصاب افضل الملک به سرپرستی بیت النظاره  (150 ) 4- گزارش افضل الملک از مهمانسرای رضوی  (153 ) 5- کارخانه خادمی  (158 – 155 ) 6- گزارش کارخانه زواری  (164 – 159 ) 7- اقامتگاه زمستانی افضل الملک در صحن عقیق (165 – 164 ) 8- مراسم جشن میلاد امام رضا و مراسم سلام (173 – 166 ) 9- مراسم سلام میلاد رسول اکرم (181 ) 10 – خراسان و مشهد (255 – 240 ) 11- صحن های حرم رضوی (257 -254 ) 12- رواق داراسلعاده  ( 260 -257 ) 13- موقوفات آستانه مبارکه (300 – 278 ) 14- کتابخانه آستان قدس (320 – 302 ) 15- دربهای حرم (324 – 321 ) 16- دارالسیاده (324 ) 17 – دارالضیافه (324 ) 18- سقاخانه صحن جدید (325 – 324 ) 19- نقاره خانه (326 ) مطالبی که افضل الملک راجع به آستان قدس آورده شامل شنیده ها و مطالعات و آن چیزی است که خود در مدت اقامت شاهد آن بوده است برخی از اطلاعات دست اول و با ارزش و درجای دیگر نیامده و بعضی مطالب به عنوان یک منبع دست دوم واجد ارزش می باشد . خصوصاً از زمانی که به عنوان سرپرست بیت النظاره منصوب شده اطلاعات دست اولی آورده كه در جاي ديگر نيامده است ازجمله گزارشات وی از کارخانه خادمی و زواری در منبع دیگری در این دوره به این دقت نیامده است . و اطلاعات دیگر وی مانند مراسم سلام و جشن ها و اماکن آستان قدس و موقوفات باید به عنوان یک مرجع استفاده گردد . یکی از مطالبی که خیلی کم مورد توجه منابع دوره قاجاریه پرداخته شده و افضل الملک به علت ارتباط مستقیم به آن پرداخته مسأله ارتباط بین متولی آستان قدس و استاندار خراسان است . اولین بار در دوره صفويه  ذکر شده كه بین محمدعلی حسینی فرزند میرزا داوود حسینی متولی آستان قدس با حاکم مشهد اختلافی بوجود آمده است  . در دوره قاجاریه مسأله ارتباط بین متولی و استاندار خراسان تااين زمان خيلي مشخص نبوده و به نظر ميرسد اندك بوده است تا این که آصف الدوله برای اولین باراز ناصرالدين شاه درخواست نمود تا هردومنصب را همزمان عهده دار گردد وبا موافقت وي ،اواولین فردی است که توانست آن را بدست آوردو در سالهای بعدی نیزبرخي افراد عهده دار آن گرديدند  . فرستادن عضدالدوله به مشهد تحت عنوان نيابت توليت اين زمان تازگي داشته است چه  افضل الملک در متن اشاره می کند که عهده دار امور آصف الدوله بوده است . ( دارای این مقام رفیع و فرمانفرمای این منصب منیع ، جلالت مآب آقای آصف الدوله ، والی مملکت خراسان و سیستان است ) و آصف الدوله با توجه به مشغله كاري از دولت درخواست فرستادن فردی به عنوان کمک می نماید . اطلاعاتی اندكي که درباره حواشي اين پست جديد ، میزان اختیارات عضدالدوله و ارتباط او با آصف الدوله در كتاب آمده درجای دیگری آورده نشده است و جالب است بدانيد که در اسناد آستان قدس در این سال نیز اشاره ای به عضدالدوله و جایگاه او در آستان قدس نشده است. در مجموع حدود 80 صفحه از مطالب مربوط به آستان قدس می باشد . مطالب مربوط به رجال یکی از قسمت های مهم کتاب مطالب راجع به رجال می باشد که شامل دوستان افضل الملک وافرادي است که با آنها برخورد کرده است .با توجه به ميزان ارتباط با فرد و اطلاعات جانبي ارزش مطالب متفاوت مي باشد: 1- حاج میرزا محمدعلی مجتهد (99 ) 2- شرح حال میرزا رفیع تبریزی (105 ) 3- شرح حال میرزا عبدالکریم کوثر (136 ) 4- حاجی ابوالقاسم ملک التجار  (155 -153 ) 5- میرزا ابوالقاسم قاضی نیشابوری (195 – 186 ) 6- شرح حال میرزا محمد کاظم صبوری (120 – 195 ) 7- شرح حال آصف الدوله (224 – 219 ) 8- میرزا صادق سرخوش (232 – 224 ) 9- میرزا عبدالعلی مینا شاعر آستانه رضویه (232 ) 10- میرزا علی مصور (233 ) 11- میرزا ابراهیم زیوری (234 ) 12- میرزا عبدالله خان شهاب (236 ) 13- فتحعلی خان ملک الشعرای کاشی (239 ) 14- شرح حال متولیان آستان قدس که از ابتدای تولیت در دوره قاجاریه تا زمان حال آورده است (276 – 260 ) اطلاعات راجع به متولیان آستان قدس واجد ارزش بررسی است اما اطلاعاتی که درباره رجالی که با آن ها برخورد داشته بی نظیر است خصوصاً درباره آصف الدوله ، ملک الشعرای آستان قدس . با توجه به اديب بودن افضل الملک وی توجه ویژه ای راجع به شعرای مشهد داشته است و40 صفحه راجع به شعرا مطلب دارد كه در ديگر سفرنامه هاي مشهد تا اين حدو با اين ديدگاه سابقه ندارد. اطلاعات راجع به آصف الدوله و سید محمد صدر و مسأله انتصاب او به سمت صدر خراسان،شيرخان ناظر كارخانه زواري،عبدالكرم كوثر،قاضي نيشابوري،نايب التوليگي حاج رحيم خازن الملك در جای دیگری ذکر نشده است .. 3) یکی دیگر از قسمتهای مهم که ارتباطی به محتوای کتاب ندارد اما باارزش است شرح نامه های افضل الملک ، سروده هاي وی يادیگران مي باشدوخصوصا عریضه هایی است که به عربی نقل نموده است : عریضه عربی به آقا میرزا رفیع  (102 9 مکتوبه ای عربی از افضل الملک (106 ) شعر عربی (111) قصیده عربی از افضل الملک (113 ) قصیده ای از میرزا کاظم صبوری (115 ) مرقومه ای از افضل الملک (117 ) رقمیه ای از افضل الملک (117) درالقلمی (119  ) رقمیه دوم (120)  رقمیه دیگر(122 ) مقاله حالیه (123 ) رقمیه دیگر در مداعبات (126 ) اشعاری از میرزا عبدالکریم کوثر (136 ) جوابیه میرزا ابوالقاسم آشتیانی (142 ) جوابیه نظام العلما  (143 ) عریضه ای به مجدالملک (144 ) رقمیه سید مرتضی الموسوی  (145 ) مراسله جوابیه  (147 ) رقمه ای از لسان الملک به آصف الدوله (150 ) قصیده ای از افضل الملک درباره اهل خراسان (166 ) مدیحه ای از ملک الشعرای آستانه  (174 ) مسمعلی عربی در مدح حضرت رضا افضل الملک (177 ) تغزل و تشبیب در مدح خاتم الانبیاء  (181 ) قصیده ای در مدح قاضی نیشابوری  (188 9 قصیده هدایت تکویینویه  (215 – 202 ) رقمیه آقا سید مرتضی  (217 – 215 ) رقمیه دیگر از آقا سید مرتضی  (217 9 رساله عربیه از افضل الملک درباره آصف الدوله  (220 ) قصیده ای از سرخوش درباره دارالسعاده (225 ) قصیده ای از سرخوش  (230 ) رساله عربیه از افضل الملک  (327 ) مدیحه عربی  (328 ) جوابیه شعر عربی  (329 ) صفحات زیادی از کتاب به شعر و نامه های یاد شده توسط افضل الملک اختصاص دارد و شاید بتوان این قسمت را صفحاتی یاد نمود که وی با رضایت و طیب خاطر نوشته است مسأله ای که در میان این اشعار خودنمایی می کند اشعار عربی افضل الملک است که با توجه به سن کم وی در زمان نگارش بی نظیر است و مقام بلند علمی وی را می رساند همچنین اشعاری که از خود نقل کرده و یا از دیگران آورده بیان پختگی ادبی وی در عین جوان بودن می باشد . قسمت آخر کتاب مربوط به برگشت به تهران می باشد که به اندازه رفت طول کشیده است اما مطالب کتاب مختصرتر است . مشخص است که افضل الملک ذوق و علاقه زمان رفتن به  مشهد را نداشته و عجله رسیدن به تهران را داشته است . ظفرنامه عضدی را معجونی از چند نوع کتاب مختلف باید دانست . کتاب در زمان رفت و برگشت افضل الملک به مشهد حالت سفرنامه نویسی دارد این قسمت شمه مشاهدات یا یافته های تحقیقی مؤلف می باشد . قسمت مشهد را نمی توان سفرنامه نویسی نامید او برخلاف بسیاری از سفرنامه نویسان مدت زمان زیادی را در شهر مقصد مانده است اما جوان بودن وعدم علاقه به شهر مشهد باعث شده تااطلاعات زیادی خصوصاً  به تاریخ اجتماعی نداشته به مضامینی که سفرنامه های دیگر مانند محلات يامشاغل پرداخته اند ، توجهی نشان ندهد.عمده نگاه وي به خاط ارتباط با آستان قدس صرف مطالب اين حوزه شده هرچند كه چنانچه بايد اطلاعات نياورده است. جوان بودن افضل الملک و دلتنگی وی باعث شده تا از فرصت طلایی که در آستان قدس به عنوان صاحب منصب داشته آن چنانچه باید استفاده ننماید .شيوه نگارش مطالب او در برخي موارد بيانگر خامي و بي تجربگي اوست در جايي بي پروا از آصف الدوله استاندار خراسان شكوه مي كندودرجايي ديگر به خاطر ايراد از ابوالقاسم قاضي نيشابور و ترس از هجو اوبه دلجويي ازوي مي پردازد(186-  194)   .اطلاعات كتاب از ارزش يكساني برخوردار نيست در زماني كه حوصله اي براي نگارش داشته خصوصا در اوائل ورود به مشهد اطلاعات را با تفصيل بيشتري آورده و در مواردي خيلي سريع از كنار مطالب گذشته است .چنانچه اديب به مانندمسير رفت و برگشت به تهران زمانبندي خاصي براي نوشته هايش ارائه مي داد دليل بهتري بر اين مدعا بود.علي رغم اين ها اهمیت زمانی نگارش این سفرنامه که دوره گمشده ای از تاریخ مشهد بوده و تنها منبع مهم در مورد حوادث سال 1301 تا 1302 می باشد باعث می شود تا همین مقدار اطلاعات باقی مانده نیز از ارزش اطلاعاتی برخوردار باشد.اطلاعاتي كه با پاورقي هاي دقيق مصحح قابل فهم تر شده است.تلاش وي درمعرفي كامل اطلاعات سفرنامه و توضيح اصطلاحات ،تهيه فهرست هاي دقيق خصوصا ترجمه اشعارستودني است و كمتر مي توان كتابي پيدانمود كه اين گونه توضيحات جانبي درباره آن آورده شده باشد.نكته اي كه درباره فهرست ها علي رغم تنوع خوبي كه داشته و زحمتي كه مصحح درياره آن كشيده است گنگ بودن برخي از آن هاست چنانچه فهرست مشاغل ،مناصب،القاب و عناوين كه از اهميت زيادي برخوردار است با هم آورده كه در مئرد كلمات آن جاي بحث است و فهرستي تحت عنوان لغات،واژه ها و اصطلاحات آورده كه  بسياري از لغات ضروري نمي باشد.در فهرست اسامي نيز همانگونه كه لغات در متن آمده نمايه شده و يكسان سازي پيشوندو پسوندها در آوردن نمايه رعاين نشده و بعضا باعث چندگانگي در كلمات شده است.تصحيح و چاپ سفرنامه هاي اين چنيني بر غناي منابع تاريخي هر دوره خصوصا در بعد تاريخ اجتماعي مي افزايد و اميداست تادرآينده سفرنامه هاي باارزش ديگر در حوزه تاريخ خراسان و مشهد چاپ گردد

|